مبارزه با پولشویی

تاریخچه اصطلاح پولشویی

نخستین بار فردی به نام آل‌کاپون گروهی مخفی را که هر یک متخلف حرف­‌های بودند به نام آل کاپون‌­ها تشکیل داد. این گروه اقدام به اخاذی و زورگیری از مردم می‌کردند و برای پنهان‌­سازی شیوه عمل و جرم خود، رخت‌شوی خانه‌­ای را راه ‌اندازی کردند و وانمود می‌کردند درآمد خویش را از طریق کار کردن در این رخت‌شوی خانه به دست می‌آورند. بدین شکل بود که اصطلاح پولشویی به وجود آمد.

پولشویی چیست؟​

پولشویی فرآیند پیچیده­ای است که طی آن جنایتکاران و صاحبان دارائی‌­های غیر قانونی، عواید حاصل از عملیات مجرمانه را با هدف پنهان کردن منشاء مجرمانه آن تغییر چهره داده و این تصور را ایجاد می‌کنند که پولی را که خرج می‌کنند در واقع متعلق به خود آنها بوده و از راه قانونی به دست آمده است. می‌توان گفت پولشویی تبدیل، مبادله یا انتقال عوایدی به منظور پنهان کردن منشأ غیرقانونی آن با علم به این که به طور مستقیم یا غیرمستقیم ناشی از ارتکاب جرم بوده یا کمک به مرتکب به نحوی که وی مشمول آثار و تبعات قانونی ارتکاب آن جرم نگردد.

انواع پول‌های نامشروع

  • قاچاق انسان
  • قاچاق اسلحه
  • سرقت
  • فعالیت‌های مفسدانه
  • تروریسم
  • قاچاق مواد مخدر
  • فرار مالیاتی

اهداف پولشویی

فرار از تعقیب: مجرمان و سازمان‌های جنایی می‌کوشند تا برای فرار از مجریان قانون، عواید حاصل از اعمال مجرمانه خود را با ادغام در پول تمیز، مشروع و قانونی جلوه دهند و در صورت موفقیت در این امر، راه تعقیب آنان مسدود خواهد شد.

فرار از مجازات: در صورت عدم شناسایی مجرم مجازاتی در کار نبوده و بدیهی است تکرار جرم نیز بیشتراز پیش خواهد بود.

فرار از مالیات: در بسیاری از کشورها مالیات گریزی و پولشویی توام با یکدیگر وجود دارند و پولشویی یک راهکار موثر برای فرار از پرداخت مالیات است.

فرار از مصادره اموال: اکثریت کشورها در صورت کشف جرم پولشویی، مصادره و توقیف اموال حاصل از جرم را جز مجازات در نظر گرفته­اند، بنابراین نجات دارایی‌ها و ثروث کثیف از ترس مصادره، هدف پولشویان است.

اثرات مخرب پولشویی بر اقتصاد

پولشویی به علت جهانی ‌شدن اقتصاد و توسعه روابط فرهنگی، اثرات مخربی برای جوامع بشری به همراه داشته است. اگر چه پدیده مذکور، در اغلب کشورها امکان بروز و ظهور دارد، اما تاثیر آن بر کشورهای در حال توسعه به علت وجود بازارهای مالی کوچک، مخرب‏‏تر است و ثبات اقتصادی و سیاسی آنها را در معرض آسیب جدی قرار می‌دهد.

  • به خطر افتادن ریسک شهرت کشور و موسسات مالی
  • افزایش نقدینگی و تورم
  • استفاده از بخش عمده پول کثیف برای سرمایه‌گذاری و ساماندهی جرایم جدید
  • اشتباهات در سیاست‌گذاری کلان اقتصاد به علت اشتباهات اندازه‌گیری در آمارهای اقتصادی
  • بی اعتمادى مردم نسبت به نظام مالى
  • رواج انواع جرائم در داخل کشورهاى هدف از جمله قاچاق مواد مخدر
  • تخریب بازارهای مالی
  • کاهش نرخ سالانه تولید ناخالص ملی
  • فرار سرمایه به صورت غیرقانونی از کشور
  • ورشکستگی بخش خصوصی
  • کاهش بهره ‌وری در بخش واقعی اقتصاد
  • افزایش ریسک خصوصی سازی
  • تخریب بخش خارجی اقتصاد
  • بی‌ثباتی در روند نرخ‌های ارز و بهره
  • توزیع نابرابر درآمد

روش‌های مبارزه با پولشویی

پولشویی، عبارت است از هر نوع عمل یا اقدام به عمل برای مخفی کردن یا تغییر ظاهر هویت نامشروع حاصل از فعالیت‌های مجرمانه، به گونه‌ای که وانمود شود، این عواید از منابع قانونی سرچشمه گرفته است. پولشویی یا تطهیر پول فعالیتی مجرمانه، در مقیاس بزرگ، گروهی، مستمر و درازمدت است که می‌تواند از محدوده سیاسی یک کشور مفروض نیز فراتر رود. پولشویی یک فرایند سه مرحله‌­ای است که مرحله اول مستلزم قطع هرگونه ارتباط مستقیم بین وجوه و جرمی است که حاصل شده، مرحله دوم مخفی کردن رد پای وجوه برای جلوگیری از تعقیب قانونی آن و مرحله سوم بازگرداندن وجوه به مجرم به صورتی که نحوه اکتساب و محل جغرافیایی آن قابل ردیابی نباشد.

پولشویی آثار زبان‌­بار بر اقتصاد، جامعه و سیاست دارد. آلوده شدن و بی‌ثباتی اقتصاد تضعـیف بخش خصوصی و برنامه­‌های خصوصی‌سازی، کاهش کنترل دولت بر سیاست­‌های اقتصادی، فاسد شدن ساختار حکومت، بی‌اعتمادی مردم، بی‌اعتباری دولت­‌ها و نهادهای اقتصادی کشور و… غیره تنها بخشی از این آثار است. پیشینه اقدام‌­های بین­‌المللی برای مبارزه با پدیده‌پولشویی و تدوین راهکارهای جهانی برای مقابله با این معضل به سال­‌های میانی دهه ۱۹۸۰ برمی­‌گردد. به طورکلی فرایند پولشویی دارای سه مرحله به صورت زیر است:
۱جایگذاری: اولین مرحله از فرایند پولشویی، جایگذاری یا تزریق عواید از فعالیت‌­های مجرمانه به شبکه مالی رسمی با هدف تبدیل عواید از حالت نقدی به ابزارها و دارایی­‌های مالی است که یا برای سپرده‌­گذاری در موسسات مالی خارجی به بیرون از مرزها انتقال داده می‌­شود و یا برای خرید کالاهای با ارزش مانند آثار هنری، هواپیما، فلزات و سنگ‌­های قیمتی به کار می‌­رود. یا به صورت سپرده‌گذاری در بانک‌های داخلی یا دیگر موسســات مالی رسمی و غیررسمی صورت می‌­گیرد.

۲لایه چینی: این مرحله که در واقع جداسازی عواید حاصل از فعالیت­‌های مجرمانه از منشا یا فعالیت‌­های موجــــود آن است ازطریق ایجاد لایه­‌های پیچیده­ای از معاملات یافتن و انتقال مالی چندگانه با هدف مبهم ساختن فرایند حسابرسی و مجهول گذاشتن هویت طرف‌­های اصلی معامله و ناممکن کردن ردگیری منشا عواید مزبور صورت می‌­گیرد.

۳یکپارچه سازی: آخرین مرحله در فرایند پولشویی یکپارچه‌­سازی یا فراهم کردن پوشش ظاهری مشروع و توجیه قانونی برای عواید حاصل از فعالیت‌­های مجرمانه است. چنانچه مرحله لایه چینی با موفقیت انجام شود عواید شسته شده با استفاده از طرح­‌های یکپارچه­‌سازی، به نحوی وارد جریان اصلی اقتصادی می­‌شود که بازگشت به سیستم مالی، وجوه شکل و ظاهری قانونی یافته ­است.

مهمترین آثار منفی اقتصادی پدیده پولشویی

  1. تضعیف بخش خصوصی: پول‌شویان با هدف پنهان کردن عواید حاصل از فعالیت­‌های غیرقانونی خود، با استفاده از شرکت­‌های پیشرو، عواید مزبــــــور را با وجوه قانونی مخلوط می­‌کنند. از آنجایی که این شرکت­‌ها به وجوه غیرقانونی قابل توجهی دسترسی دارند که به آنها کمک می­‌کند تا محصولات و خدمات خود را با قیمتی کمتر از سطح قیمت بازار ارائه دهند این امر رقابت را برای شرکت‌­های قانونی بسیار مشکل می­‌کند و باعث بیرون راندن توسط شرکت­‌ها و سازمان­‌های مجرم از بازار و تضعیف بخش خصــوصی قانونی در اقتصاد می­‌شود.
  2. تضعیف یکپارچگی و تمامیت بازارهای مالی: موسسات مالی متکی به عواید حاصل از فعالیت­‌های مجرمانه در مدیریت مناسب دارائی‌­ها انجام به موقع تعهدات و عملیات خود با مشکلات و چالش‌­های بیشتری مواجه­‌اند.
  3. کاهش کنترل دولت بر سیاست‌­های اقتصادی:  در بعضی از کشورهای درحال توسعه این عواید غیرقانونی ممکن است میزان بودجه دولت را تحت­‌الشعاع قرار دهد و در نتیجه کنترل دولت بر سیاست‌­گذاری‌­های اقتصادی را کاهش دهد.
  4. اخلال و بی ثباتی در اقتصاد : اشخاصی که اقدام به پولشویی می‌­کنند به دنبال سود حاصل از سرمایه‌­گذاری وجوه غیرقانونی خود در فعالیت‌­های اقتصادی نیستند، بلکه هدف آنها نگهداری اصل وجوه و عواید مزبور است.

ضرورت مقابله با پولشویی

پولشویی عملیات بازارها را مختل می‌کند. معـــاملاتی که برای مقاصد پولشویی انجام می­‌گیــــرد تقاضا برای نقدینگی را افزایش می­‌دهد، نرخ بهره و مبادله را بی‌ثبات می­‌کند به رقابت غیرعادلانه منجر می‌­شود و تورم را در کشورهایی که تبه‌کاران فعالیت­‌های تجاری خود را انجام می‌­دهند به شدت افزایش می‌­دهد.

پولشویی اعتبار و درنتیجه ثبات بازارهای مالی را از بین می‌­برد. چنانچه نظام بانکی درنتیجه جرائم سازمان یافته اعتبار خود را از دست دهد، تمام سیستم مالی کشور یا حتی نظام مالی منطقه موردنظر، دچار آسیب پذیری جدی می‌شود.

اقدامات به عمل آمده در ایران

متاسفانه در اقتصاد ایران تاکنون به دلیل ناشناخته ماندن پیامدها و آثار زیان­بار پولشویی اقدام قابل توجهی صورت نگرفته یا حساسیتی ویژه برای رویارویی با این پدیده در جامعه ایجاد نشده است. تنها اقدام مثبت در این زمینه، لایحه منع‌پولشویی تقدیمی دولت به مجلس شورای اسلامی است که درحال بررسی است و تا حدودی مقدمات کارها در این زمینه فراهم شده است.

برپایه تعریف پولشویی و باتوجه به اینکه جرائم منشاء، لزوماً باهدف ایجاد درآمد برای مجرمان انجام نمی­‌شود زمینه مبارزه با پولشویی در ایران علاوه بر پوشش مواردی مانند نقل وانتقال یا دادوستد موادمخدر، درآمدهای به دست آمده از سایر جرائم تعریف شده در چارچوب مجموعه قوانین و مقررات کنونی جمهوری اسلامی ایران را دربرمی‌­گیرد.

جرائم منشا پولشویی در ایران عبارتند از: قاچاق موادمخدر، مشروبات الکلی، قاچاق کالا، گریز از مالیات، معاملات متکی به اطلاعات درونی یا محرمانه، اخاذی، ارتشاء، اختلاس، کلاهبرداری، سرقت، آدم­ربایی، قتل و جنایت، قمار، ربا و فحشا.

نتیجه گیری

پولشویی روی دیگر یا نیمرخ مالی فعالیت­‌های بزهکاران‌ه­ای است که در آن عواید حاصل از فعالیت‌­های مجرمانه و غیرقانونی طی رونـــــدی در مجاری قانونی تطهیر و پاک می‌شود.  پولشویی فعالیتی مجرمانه در مقیاس بزرگ، گروهی، مستمر و درازمدت است که می‌تواند از محدوده سیاسی یک کشور مفروض نیز فراتر رود.

برپایه مطالب فوق درمورد پولشویی و باعنایت به واقعیات موجود اقتصاد ایران، مبارزه با پدیده پولشویی، نقل و انتقال وجوه حاصل از مواردی مانند قاچاق موادمخدر و مشروبات الکلی، قاچاق کالا، گریز از مالیات، معاملات متکی به اطلاعات درونی یا محرمانه، اخاذی، ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری، سرقت، آدم ربایی، قتل و جنایت، قمار، ربا، فحشاء و سایر جرائم سازمان یافته و تعریف شده در چارچوب مجموعه قوانین و مقررات کنونی جمهوری اسلامی ایران را دربر می­‌گیرد.

جهت‌­گیری قانون مبارزه با پولشویی و آئین‌نامه‌­های اجرایی آن باید طوری باشد که راه‌­های مصرف و نقل و انتقال وجوه حاصل از قاچاق و سایر فعالیت‌­های مجرمانه را محدود و قابل شناسایی کند. از این رو، وظیفه اصلی قوه مقننه تصویب قوانین و ابزارهای حقوقی لازم برای مراجع مسئول مبارزه با پولشویی است.

اولین قدم در این راه، جرم اعلام کردن پولشویی است. یعنی مجلس با تصویب قانونی باید به مراکز قضایی و انتظامی، اختیار مجازات پولشویان و مصادره دارائی‌­های حاصل از ارتکاب جرم پولشویی را بدهد. همچنین باید چارچوبی تدوین شود که طبق آن، مراکز مسئول مبارزه با پولشویی بتوانند اطلاعات به دست آمده را بین خود و همتایان خارجی مبادله کنند.